De Babylone ad Romam: traiectoria scientiæ sacræ

I.Cælum Babylonis

Septuaginta tabulæ, per millennium in archiuiis Babylonis copiatæ et recopiatæ. Enuma Anu Enlil —«Quando Anu, Enlil et Ea», ex incipit eius— non est astrologia horoscopica. Est ominologia: registratio phenomenorum cælestium ut signa quæ euentus terrestres præcedunt. Defectio lunæ secuta morte regis. Apparitio Veneris in die anomala et casus cuiusdam ciuitatis. Cælum non determinat; admonet.

Tabula 63 seriei, uocata tabula Veneris Ammisaduqa, apparitiones planetæ per uiginti unum annos regni monarchæ sæculi XVII a.C.n. registrat. Anno 1912 decifrata, adhuc est basis cuiuslibet chronologiæ dynastiæ Hammurabicae. Septingentis annis antequam Hipparchus præcessionem metiretur, scribæ Chaldæi regularitatem astrorum errantium cum præcisione iam annotabant. Non philosophabantur de fato. Obseruabant.

Sæculo V a.C.n., astronomi Babylonis gradum decisium fecerunt: zonam eclipticam in duodecim signa triginta graduum quodque diuiserunt. Zodiacus mathematicus —non ille constellationum irregularium, sed ille duodecim sectorum æqualium— ibi natus est, in tabula, non in Græcia. Textus Græcus antiquissimus qui hanc diuisionem attestatur est Anaphoricus Hypsiclis Alexandrini, circa 190 a.C.n.: iam eam recipiebat, non inueniebat.

• Enuma Anu Enlil: septuaginta tabulæ ominum cælestium, non horoscopi.
• Tabula Veneris Ammisaduqa (s. XVII a.C.n.): registrum astronomicum uiginti unius annorum, basis chronologiæ Hammurabicae.
• Zodiacus mathematicus duodecim signorum × triginta graduum: inuentio Babylonica sæculi V a.C.n.
• Hypsicles, <em>Anaphoricus</em> (c. 190 a.C.n.): primus textus Græcus qui zodiacum Babylonicum attestatur. Græcia eum accepit, non inuenit.
• Cælum Chaldæum admonet; non determinat. Distinctio quam Ecclesia quindecim sæculis post codificabit.

II.Berosus in Cos: pons Chaldæo-Græcus

Circa annum 280 a.C.n., sacerdos Bel-Marduk nomine Berosus Babylonem reliquit et in insula Græca Cos se stabiliuit. Scripsit Græce koinē Babyloniaca in tribus libris —historia, cosmologia, astronomia Chaldæa— quæ ut opus autonomum perdita est et solum in fragmentis quæ Alexander Polyhistor et, postea, Eusebius Cæsariensis in Praeparatione euangelica sua collegerunt superuuat. De Beroso non superstat textus: superstat uestigium. Sed uestigium sufficit.

In Cos, Berosus scholam astrologiæ Chaldææ fundauit. Hoc est primus actus documentatus transmissionis deliberatæ scientiæ astralis Babylonicæ ad mundum Græcum. Insula non erat quilibet locus: erat patria Hippocratis, locus ubi medicina Græca ut technē constituta erat. Quod sacerdos Marduk astrologiam Chaldæam illuc tulisset est datum: scientia Babylonica locum quæsiuit ubi scientia Græca docebatur. Astrologia quæ ueniebat non erat iam illa ominum; secum zodiacum mathematicum, duodecim domus, ideam —adhuc imprecisam, iam germinatiuam— quod positio astrorum in momento nati aliquid de nato dicit ferebat.

Diaspora populi Iudæorum in Babylone —a deportatione anni 597 a.C.n. usque ad permissionem Cyri anno 539— descendentias Regni Iuda in contacto directo cum illa scientia Chaldæa posuerat. Conuenit præcidere: in Babylonem deportatæ sunt tribus meridionales —Iuda et Beniamin, cum Leuitis lineæ sacerdotalis—, non duodecim tribus. Decem septentrionales, illæ regni Samariæ, Assyria iam disperserat anno 722 a.C.n., et in assimilatione perditæ sunt. Verbum ipsum Iudæus —Yehudi— nascitur ex Yehuda, Iuda, filio Liæ et Iacob. Nomen tribale meridionale est, non nomen duodecim. Quando traditio rabbinica, sæculis post in Talmud Bavli redacta, discutit an Iudæi mazzalot —signis zodiacalibus— subiecti sint, quæstionem format ut ein mazal le-Yisrael, «non est mazal pro Yisrael», ubi Yisrael est nomen rabbinicum populi Iudæi, nomen quod patriarcha Iacob luctando cum angelo accepit (Genesis 32:28) et quod rabbinis ut designatio theologica populi Iudæi commodatur. Quæstio quæ ibi discutitur —an astra actus liberos regant an solum inclinent— eadem est quam Augustinus sæculo V formulet et Thomas in Summa codificabit. Ecclesia problema non inuenit. Inuenit illud, iam uiuum, in crisole Babylonico ubi Chaldæi et Iudæi meridionales primum discusserant.

Quid Berosus in Cos docuerit non præcise scitur, quia uerbum eius non superstat. Quod scitur est quid astrologia Hellenistica post eum fecit: zodiacum duodecim signorum adoptauit, eum cum geometria Græca —sphæra cælesti Eudoxi, mensuris Hipparchi— combinauit et, in Alexandria, primam astrologiam horoscopicam historiæ produxit. Horoscopus personalis —thema natale pro indiuiduo concreto tractum, non omen collectiuum— ex illo cruce natus est: Babylonia materiam attulit, Græcia formam mathematicam, Ægyptus quadrum technicum. Quando Roma Mare Mediterraneum orientale conquisiuit, illam astrologiam iam formatam inuenit.

• Berosus, sacerdos Bel-Marduk, Græce Babyloniaca circa 280 a.C.n. scripsit; opus perditum, fragmenta in Eusebio.
• Schola in Cos (ca. 280 a.C.n.): primus actus documentatus transmissionis scientiæ Chaldææ ad Græciam.
• Diaspora Iuda in Babylone (597-539 a.C.n.): tribus Iuda et Beniamin (+ Leuitæ), non duodecim; decem septentrionales amissæ anno 722 a.C.n. Talmud Bavli Shabbat 156a disputat an Iudæi mazzalot subiecti sint.
• Horoscopus personalis in Alexandria nascitur: Babylonia materiam, Græcia formam, Ægyptus quadrum technicum affert.
• Quando Roma ad Mare Mediterraneum orientale uenit, astrologia Hellenistica iam formata est.

III.Hellenisticatio: zodiacus ut geometria

Quod Berosus in Cos tulit materia Chaldæa erat: omina, periodi planetales, zodiacus adhuc imprecisus. Quod Græcia ex eo fecit aliud fuit. Hipparchus Nicensis (c. 190-120 a.C.n.), in Rhodo laborans, præcessionem æquinoctiorum —displacementum lentum axis terestris qui punctum uernale contra fundum stellarum fixarum displacit— mesus est et plus quam octingentas stellas cum coordinatis eclipticis catalogauit. Geometria Græca materiam Babylonicam accepit et in technē conuertit: sphæram cælestem mathematicam, in gradus diuisibilem, ubi quælibet stella et quilibet planeta positionem calculabilem habebat.

Zodiacus Babylonicus duodecim signorum × triginta graduum in illa sphæra ut manus incauit. Iam non erant omina soluta: erant positiones angulares intra systema. Differentia inter Enuma Anu Enlil —septuaginta tabulas ominum— et Tetrabiblos Ptolemæi est differentia inter catalogum admonitionum et doctrinam: idem cælum, sed nunc cum regula et circino lectum.

Ad Romam, astrologia Hellenistica antequam Res Publica finiretur uenit. Publius Nigidius Figulus —senator, prætor, neo-Pythagoricus, amicus Ciceronis— eam circa annum 60 a.C.n. coluit. Suetonius eum Pythagoricus et magus uocauit, «Pythagoricus et magus». Cæsar eum in exilium condemnauit; ibi mortuus est. Sed inter condemnationem et mortem, Nigidius De diis et De augurio priuato scripsit quod nemo iam conseruat et quod Suetonius, sanctus Hieronymus et Apuleius transmiserunt. Romanus elitæ senatorialis erat qui, centum annis ante Ptolemæum, iam cum astrologia Græca ut scientia technica laborabat. Aristocratia Romana astrologiam a populo non accepit: eam ex libris Græcis importauit.

• Hipparchus Nicensis (c. 190-120 a.C.n.): præcessionem metitur, 800+ stellas cum coordinatis eclipticis catalogat. Geometria Græca materiam Chaldæam in technē conuertit.
• Differentia clauis: Enuma Anu Enlil = catalogus ominum; Tetrabiblos = doctrina cum positionibus angularibus intra systema. Idem cælum, lectio cum regula et circino.
• Nigidius Figulus (c. 60 a.C.n.): senator, prætor, neo-Pythagoricus, amicus Ciceronis. Suetonius eum Pythagoricus et magus uocat. Opera perdita (De diis, De augurio priuato), transmissum a Suetonio, Hieronymo, Apuleio.
• Aristocratia Romana astrologiam ex libris Græcis importauit, non a populo. Centum annis ante Ptolemæum, iam Romæ laborabatur.

IV.Roma hæreditatem suscipit: a Cicerone ad Augustum

Receptio non homogenea fuit. Marcus Tullius Cicero anno 44 a.C.n. De diuinatione scripsit, dialogus ubi frater eius Quintus diuinationem defendit et ipse eam refutat. Liber II est critica sceptica astrologiæ: Cicero argumentum geminorum colligit —duo nati in eodem momento sub eodem cælo eundem fatum habere deberent, et non habent— et demolitiuum considerat. Non ex contemptu refutat: refutat quia Stoicos et astrologos legit et ei non conueniunt. Sed refutando, transmittit. Cicero est prima uox Latina culta quæ astrologiam serio discutit, et argumentum geminorum quod ille latine popularizauit idem erit quod Augustinus Hipponensis quattuor sæculis et medio post in De ciuitate Dei V resumet. Critica et doctrina materiam primam communicant.

Citatio non est defension: est constatatio quod astrologia erat scientia in conuersatione culta Romana installata. Cicero eam discutit ut refutet; disputatio ipsa eam ut thema legitima.

Sub Augusto, astrologia desiit esse solum conuersatio philosophica et in apparatum imperialem intrauit. Suetonius registrat primum imperatorem Capricornum ut signum personale adoptasse —in nummis et gemmis eum cudere faciebat— etsi sol eius in Libra ad natiuitatem erat. Electio non erat astrologica sensu technico: politica erat. Capricornus erat signum sub quo Augustus conceptus est, secundum traditionem quam ipse promouebat, et fungebat ut sigillum fatis nuntiati. Imperator non astra consultabat ut decideret: ea usus est ut legitimaret. Distinctio interest. Non est astrologia iudiciaria —actus liberos prædicere—; est astrologia politica —auctoritatem cælo sigillare—.

Vergilius litteras in seruitium eiusdem gestus posuit. Bucolicon IV, anni 40 a.C.n., natiuitatem pueri et reditum ætatis Saturniæ sub signo Apollinis nuntiat. Pœma in tempore suo ut allusio ad filium Augusti lectum est et, sæculis post, ut prophetia Christi a Patribus Latinis. Quod Vergilio intersit erat modestius et Romanus: metricam pœta in seruitium theologiæ imperialis fatis ponere. Quando Roma dicit «cælum hoc regnum consecrat», astrologia desinit esse technica et in rhetoricam Statis conuertitur.

• Cicero, <em>De diuinatione</em> (44 a.C.n.): dialogus ubi astrologiam (libro II) argumento geminorum refutat. Refutando, transmittit et ut thema cultum legitima.
• Augustinus argumentum geminorum resumet in De ciuitate Dei V, sæculo V: critica et doctrina materiam primam communicant.
• Augustus et Capricornus (Suetonius, De uita Caesarum II, 94): signum conceptum, non natale; sigillum politicum fatis, non astrologia iudiciaria. Imperator non consultat, legitima.
• Vergilius, <em>Bucolicon IV</em> (40 a.C.n.): metrica pœta in seruitium theologiæ imperialis fatis. Astrologia desinit esse technica et fit rhetorica Statis.

✦✦

«Existunt etiam, qui inter omnia deos esse dicant; nec una in re, sed in omnibus fere generibus… quin etiam signa partim ex corporibus, partim ex rebus gestis sequantur.»

Sunt etiam qui deos in omnibus rebus præsentis esse dicant, et in quoque rerum genere signa manifestari… partim quidem ex astris sumpta, partim ex rebus gestis.

Cicero, De diuinatione II, 14 (ed. W. A. Falconer, Loeb 154, 1923)

V.Tiberius et umbra Capitolii

Hic est gestus quem Roma magnam facit et a qualibet tyrannide orientali differt: Augustus regnum suum cælo sigillat; Tiberius eos qui eum legunt expellere conatur. Anno 19 p.C.n., senatus Romanus —idem senatus qui Augustum diuum uotauerat— senatus consultum de mathematicis Italia pellendis approbauit, decretum expulsionis astrologorum ex Italia. Tacitus id registrat (Annales II.32) et in æternum scriptum relinquit cum duobus adiectiuis: atrox et inritum. Atrox. Inritum. Senatus Romæ, qui mundum regere sciebat, cælum regere non sciuit.

Et tamen —et hic est secretum magnitudinis Romanæ— Tiberius ex Caprea astrologo quidam, Thrasyllus Mendesius, circumdatus regebat, dum alios expelli iubebat. Quod in ore rhetoris Græci hypocrisis esset, in ore Cæsaris sapientia Statis est. Astrologia periculosa erat cum eam alii uterentur. In manibus imperatoris instrumentum erat; in manibus senatoris, coniuratio. Roma astrologiam non condemnauit: eam quam non controllabat condemnavit. Qui secretum cæli possidet calendarium potestatis possidet. Astrologus qui thema riualis trahit potentia mortem eius nuntiat; astrologus qui thema hæredis trahit potentia aduentum eius nuntiat. Senatus consultum anni 19 non hypocrisis fuit: fuit senatus recognoscens quod cælum, cum publicum fit, desinit esse prouidentia et in coniurationem conuertitur.

Thrasyllus uitam suam in anecdotia saluauit quam Suetonius conseruat (De uita Caesarum III.14). Ante Tiberium in Rhodo adductus, thema eius legit, hesitauit, et ad ultimum nuntiauit fatum principis incalculabile esse. Tiberius, qui mortem expectabat, eum qui sibi negauerat amplexus est. Thrasyllus de reo ad consiliarium transiit. Ars Chaldæa quam Berosus in Cos tria sæcula antea tulerat sic in palatio Cæsaris terminabat: scientia Babylonis in seruitio throni Romæ. Ubi reges Orientis ante astrologos se prosternabant, Cæsar eos domabat et in seruitium suum ponebat. Hæc est differentia.

• Senatus consultum anni 19 p.C.n. (Tac. Ann. II.32): de mathematicis Italia pellendis. Tacitus id atrox et inritum uocat —atrox et inutile—.
• Thrasyllus Mendesius: astrologus personalis Tiberii in Caprea. Anecdota Suetonius, De uita Caesarum III.14: de reo ad consiliarium.
• Roma astrologiam non condemnat: eam quam non controllat condemnat. Distinctio constitutionalis, non doctrinalis.
• Qui secretum cæli possidet calendarium potestatis possidet.

VI.Manilius et zodiacus ut pœma

Hic est miraculum Romanum: dum Tiberius astrologos ex uiis expellit, Romanus —Romanus, non Græcus, non Alexandrinus— in quinque libris hexametrorum primam astrologiam scribit quæ se ipsam litteraturam uocauit. Marcus Manilius, Astronomica (ætas Augusti-Tiberii, ed. G. P. Goold, Loeb 469, 1977). Quod Chaldæi in tabulis accumulauerant, quod Græci in Alexandria mathematicauerant, Roma in hexametros posuit. Quia uersus est forma quam Roma ei quod durare meretur reseruat. Et Manilius astrologiam durare uoluit.

Manilius Aratum et Vergilium —cælum Georgicon— hæreditat, sed eos ubi nullus Græcus ierat fert: astrologia technica signorum, decanatus, lotes fortunæ. Pœma non totaliter completur; sunt libri ubi auctor in excursibus mathematicis perditur et alii ubi metrica relaxatur. Sed in melioribus passibus eius assequitur quod nullus astrologus Græcus tentauerat: zodiacum in pœma facere. Quodque signum characterem suum, dignitatem suam, locum suum in ordine cæli habet. Aries uer aperit; Libra æquinoctium æquat; Capricornus annum claudit et ad solstitium hiemis conducit. Astrologia Manilii non prædict: ordinat. Quamque rem cæli in locum suum ponit et in hexametris cantat ut maneant. Hic gestus —scientiam technicam uictorum capere et ad dignitatem uersus eleuare— est gestus quem Roma cum omnibus quæ tangit faciet.

Incipit non est inuocatio pagana minor. Manilius aperit cum Deus —non cum Iuppiter, non cum Apollo— et petit a pœta quod philosophia Stoica sympatheia uocabat: connexionem inter ordinem cæli et ordinem rerum. Astrologia Manilii Stoica radice est: cælum ut manifestatio sympatheiae diuinæ quam homo si se præparet legit potest. Hoc est primum tempus quod astrologia technica ut contemplatio religiosa ordinis cosmici formulatur. Quando Ecclesia zodiacum tria sæcula post accipiet, hic seminatam inueniet ideam quod cælum legibile sit —non ut oraculum, sed ut scriptura—. Roma Christianitati, iam in hexametris mersam, ideam cæli scripti tradit.

• Marcus Manilius, <em>Astronomica</em> (ætas Augusti-Tiberii; ed. Goold, Loeb 469, 1977): primus tractatus astrologiæ in uersu, 5 libri hexametrorum.
• Aratum et Vergilium (Georgica) hæreditat, sed cælum ad territorium astrologiæ technicæ fert: signa, decanatus, lotes fortunæ.
• Astrologia Stoica radice: sympatheia quæ ordinem cæli cum ordine rerum conectit.
• Incipit cum Deus (non Iuppiter, non Apollo): primum tempus quod astrologia technica ut contemplatio religiosa formulatur. Ecclesia seminatam inueniet ideam cæli ut scripturam legibilem.

✦✦

«Deus et summi conditor ætheris, / Indere si linguæ biualentia fila parati, / Quo cælum uerti speculari in originem, / et omnes subiecisse uices astrorum in sæcula.»

Deus, auctor summi ætheris, si linguæ fila biualentia disposeris, ad contemplandum quomodo cælum in origine sua uertatur, et omnes uices astrorum sæculis subiiciendas.

Manilius, Astronomica I, 1-4 (ed. G. P. Goold, Loeb 469, 1977)

VII.Ptolemæus et distinctio quam Thomas hæreditabit

Scientia Chaldæa mille annos uia fecerat —a Babylone ad Cos, de Cos ad Alexandriam— ut inueniret, sæculo II p.C.n., hominem qui ei formam canonicam daret. Claudius Ptolemæus, in Alexandria sub Imperio Romano laborans, duos libros scripsit quos Christianismus numquam amplius dimitteret: Almagestum, qui astronomiam mathematicam figit, et Tetrabiblos, qui astrologiam ut doctrinam figit. Editio canonica moderna: F. E. Robbins, Loeb Classical Library 435, Harvard University Press, 1940. Textus originalis Græcus koinē est; receptio eius Latina et Christiana.

Quod Ptolemæus in primo capite Tetrabiblos facit est gestus qui omne quod sequitur decernit. Astronomiam cum astrologia non confundit, sed neque separat. Eas «duos medios prædictionis per astronomiam» uocat: primum, scientiam motuum cælestium —Almagestum—; secundum, scientiam effectuum quos illi motus in iis quæ circumdant producunt —Tetrabiblos. Primum certum, inuariabile est, «etiam si cum secundo non uniatur». Secundum minus autosufficiens est, «propter debilitatem et imprædicabilitatem qualitatum materialium rerum indiuidualium». Duæ scientiæ, una hierarchia, una distinctio.

Doctrina physica est, non magica. Ptolemæus non dicit astra fata dictare: dicit vim mittere —dynamis Græce, uis uel potentia Latine— quæ ex substantia ætherea dispergitur et regionem sublunarem permeat. Sol cum temporibus calefacit et refrigerat; luna maræ et humores mouet; stellæ fixæ et planetæ in coniunctione et oppositione sua inflexiones particulares addunt. Astrologia Ptolemæica physica cælestis est. Non est oraculum. Est causalitas naturalis geometria cæli lecta.

Hic est germen quod Ecclesia colliget. Quando Thomas Aquinas, undecim sæculis post, Summam Theologicam II-II, q.95, a.5 redactabit, distinctionem non inueniet. Eam hæreditabit. Thomas eam in tripartit articulatur: iudiciaria stricta (condemnata —actus liberos prædicere prætendere—), inclinationes (licita cum cautela —astra inclinant, non necessitant—), naturalis pura (scientia —astronomia Ptolemæi—). Et Thomas claudit cum formula quam C. S. Lewis anno 1957 ut «positionem orthodoxam» recordabitur: sapiens dominabitur astris —sapiens astra dominabitur. Catena doctrinalis recta est: Ptolemæus physicam formulat, Augustinus refutationem iudiciariæ affert, Thomas distinctionem codificat, Leo XIII eam cum <em>Æterni Patris</em> (1879) rehabitat. Sine Roma, sine Ptolemæo, sine Alexandria Romana, nulla catena. Nulla distinctio accessibilis. Nulla astrologia naturalis quæ a iudiciaria distinguatur.

Roma Ecclesiæ non solum zodiacum mathematicum Babylonis tradidit. Tradidit ei, iam in doctrina mersum, gestum distinguendi physicum a coniecturali. Hic gestus est fundamentum ipsius doctrinæ astrologiæ naturalis quæ inde fluit.

• Claudius Ptolemæus, <em>Tetrabiblos</em> (s. II p.C.n.; ed. Robbins, Loeb 435, 1940): astrologia ut doctrina, non ut oraculum. Græcus koinē originalis.
• Distinctio Ptolemæica (I.1): duæ scientiæ —astronomia (certa, inuariabilis) et astrologia (minus autosufficiens, physica cælestis). Basis quam Thomas hæreditabit.
• Doctrina physica, non magica: astra mittunt dynamin / uim quæ regionem sublunarem permeat. Causalitas naturalis, non oraculum.
• Catena doctrinalis: Ptolemæus (physica) → Augustinus (refutatio iudiciariæ, s. V) → Thomas (Summa II-II q.95 a.5, tripartitio, sapiens dominabitur astris) → Leo XIII (Æterni Patris 1879, rehabitat quadrum).
• Roma Ecclesiæ gestum distinguendi physicum a coniecturali tradit. Sine illo gestu, nulla astrologia naturalis quæ a iudiciaria distinguatur.

✦✦

«Δύο εἰσὶν αἱ κύριαι καὶ ἀκροτελεύταται τῶν κατὰ τὴν μαθηματικὴν προγνώσεων, ὦ Σῦρε· ἥν μὲν πρώτη τε τάξει καὶ δυνάμει, καθ' ἣν τὰς πρὸς ἀλλήλας τε καὶ πρὸς τὴν γῆν τῶν ἡλίων τε καὶ σελήνης καὶ ἄστρων περιόδους, ὡς ἕκαστα αὐτῶν γίνεται, καταλαμβάνομεν· ἥν δ' ἑτέραν, καθ' ἣν διὰ τοῦ φυσικοῦ χαρακτῆρος τῶν τοιούτων αὐτῶν σχημάτων τὰς ἐν τοῖς περιεχομένοις αὐτοῖς γινομένας μεταβολὰς ἐπισκέπομεν.»

Duæ sunt præcipuæ et absolutissimæ præuisionum secundum scientiam mathematicam, o Syre: prima, qua periodos solis, lunæ et stellarum, alias ad alias et ad terram, quemadmodum quæque earum fit, comprehendimus; secunda, qua per naturalem characterem ipsarum figurarum mutationes quæ in iis quæ eædem ambiuntur fiunt inuestigamus.

Ptolemæus, Tetrabiblos I.1 (ed. W. Hübner, Bibliotheca Teubneriana, 1998; trad. F. E. Robbins, Loeb 435, 1940)

VIII.Vettius Valens et astrologia iudiciaria quam Ecclesia condemnabit

Ptolemæus non fuit solus astrologus sæculi II, et non fuit a populo lectissimus. Vettius Valens Antiochensis (120-c.175 p.C.n.), aliquantum iunior quam Ptolemæus, scripsit Anthologias in nouem libris quod est manuale practicum extensissimum quod superstat astrologiæ Hellenisticæ. Ubi Ptolemæus distinguit et cauet, Vettius Valens affirmat et determinat. Astrologia eius non est physica cælestis: est oraculum mathematicum. Lotes (puncta Arabica), periodos criticas, directiones primarias calculat, et —legenti qui themam tracare discat— fatum totum nati, hora ad horam, annus ad annum, mortem inclusam promittit.

Differentia non gradus est, sed naturæ. Ptolemæus Tetrabiblos aperit petens «debilitatem et imprædicabilitatem qualitatum materialium» recognosci et monet astrologiam «minus autosufficientem» esse quam astronomiam. Vettius Valens Anthologias suas aperit declarans fatum hominis in gradu exacto ascendentis inscribi et qui bene calculat finem calculare. Unus marginem casui et actui libero relinquit; alter eos delet. Astrologia quam Ecclesia condemnabit non est Ptolemæi: est Vettii Valentis. Determinismus fatalis. Oraculum technica dissimulatum.

Hic fons permissionem affert: Roma utrasque produxit. Produxit Ptolemæum qui physicam cælestem a coniectura distinguit, et produxit Vettium Valentem qui minutum mortis prædicere promittit. Non potest una exaltari sine altera nominanda. Magnitudo Romana non est in fuisse pura: est in dedisse formam canonicam utrique ut Ecclesia, tria sæcula post, paleam a tritico separare posset. Si Roma solum Vettium Valentem produxisset, astrologia ut superstitio mortua esset. Si solum Ptolemæum produxisset, non necesse fuisset discernimentum Thomisticum. Magnitudo est in produxisse utrasque, et in reliquisse Ecclesiæ ut iudicaret.

Augustinus Hipponensis, in De ciuitate Dei V.1-7, laborem faciet. Accipit argumentum geminorum quod Cicero tribus sæculis antea latine popularizauerat —duo nati sub eodem cælo eundem fatum habere deberent, et non habent— et exacuit: si astra actus liberos determinarent, gemini in omnibus identici essent; quia non sunt, astra non determinant. Augustinus influentiam physicam non negat. Eam admittit, ut Ptolemæus. Quod negat est iudiciaria stricta: prætensio prædicendi actus liberos ex positione astrorum. Hæc distinctio —quam Augustinus ut refutationem formulat et Thomas ut doctrinam codificabit— est clausura arcus quem Berosus in Cos aperit. Scientia Chaldæa, a Græcia Hellenisticata, a Roma codificata, ab Ecclesia iudicata. Sine illo iudicio, scientia in determinismo perdita esset. Cum illo iudicio, superstat ut astrologia naturalis, licita, quæ astra ut causas physicas obseruat sine prætentione prædicendi actus liberos.

• Vettius Valens Antiochensis (120-c.175 p.C.n.), Anthologiae (9 libri): astrologia iudiciaria pura. Lotes, periodi critici, directio primaria. Determinismus fatalis.
• Differentia cum Ptolemæo: non gradus, sed naturæ. Ptolemæus marginem casui et actui libero relinquit; Vettius Valens eos delet.
• Astrologia quam Ecclesia condemnabit non est Ptolemæi: est Vettii Valentis. Oraculum technica dissimulatum.
• Roma utrasque produxit. Magnitudo non in puritate, sed in dedisse formam canonicam utrique ut Ecclesia paleam a tritico separaret.
• Augustinus, <em>De ciuitate Dei</em> V.1-7: argumentum geminorum (a Cicerone hæreditatum) ad refutandam iudiciariam strictam. Influentiam physicam admittit (ut Ptolemæus), prædictionem actuum liberorum negat.

IX.A Ptolemæo ad Augustinum: pons patristicus

Scientia quam Ptolemæus in Alexandria codificauit non perdita est. Mare Mediterraneum cum mercatoribus librorum transiuit, in bibliothecas Romæ intrauit et, quando Imperium Christianisatum est, in manus Patrum transiit. Augustinus Hipponensis eam accepit, legit, discusssit et iudicauit. Hoc est quod Ecclesia cum scientia quam hæreditat facit: non eam destruit, eam iudicat. Eam purificat.

Liber V De ciuitate Dei (c. 426), cap. 1-7, est actus fundationalis. Augustinus non negat astra influentiam physicam habere —admittit, ut Ptolemæus—: sol calefacit, luna maræ mouet, stellæ tempora agriculturæ regunt. Quod negat est iudiciaria stricta: prætensio prædicendi actus liberos ex positione astrorum. Argumentum est geminorum, quod Cicero tribus sæculis antea latine popularizauerat. Augustinus eum ad formam canonicam fert exemplo Esau et Iacob: nati ex eodem partu, ex eodem utero, sub eodem cælo, et tamen ad uitas oppositas destinati —unus uenator, alter pastor; unus seruus, alter dominus; unus a matre amatus, alter non.

Conclusio Augustiniana est quam Ecclesia in æternum figit: si duo nati sub eodem cælo fata opposita habent, astra actus hominis non determinant. Inclinare possunt —inclinant, non necessitant—, sed non necessitant. Libertas salua manet. Astrologia iudiciaria condemnata manet. Astrologia naturalis ut scientia stat: dynamis physicam astrorum obseruare licitum est; actum liberum prædicere prætendere illicitum est.

Undecim sæculis post, Thomas Aquinas hanc distinctionem in Summa Theologica II-II, q.95, a.5, «De diuinatione per astra» articulatur. Eam in tripartit codificat: iudiciaria stricta (condemnata), inclinationes (licita cum cautela), naturalis pura (scientia). Et claudit cum formula quæ orthodoxiam figit: sapiens dominabitur astris —sapiens astra dominabitur. Catena clausa est.

Anno 1879, papa Leo XIII encyclicam Æterni Patris (4 Augusti) promulgat. Astrologiam non menzionat. Non necesse habet. Cum iubet sanctum Thomam ut doctorem communem scholarum Catholicarum legi, Summam II-II q.95 a.5 ut doctrinam uiuam rehabitauit. Distinctio naturalis/iudiciaria, nata in Babylone, Hellenisticata in Cos, codificata a Ptolemæo in Alexandria Romana, iudicata ab Augustino, articulata a Thoma, mundo moderno accessibilis remanebat. Sine Leone XIII, distinctio in manualibus mansisset, fossile scholasticæ oblitæ. Cum Leone XIII, rursum patrimonium uiuum fiebat.

Astrologia naturalis quæ distinctionem Thomisticam sequitur non in sæculo XX inuenta est. Est ultima hæres catenæ quæ in tabula Babylonis incipit, per hexametrum Manilii transit, in Græco Ptolemæi codificatur, in Latino Augustini iudicatur, in Summa Thomæ articulatur, in encyclica Leonis XIII rehabitatur. Sine Roma, nullum uinculum. Roma fuit crisol ubi Babylon Hellenisticata est, ubi Græcia Latinisata est, ubi Ecclesia coniunctum Christianisauit et, iam distinctum et iudicatum, ciuilitati quam ipsa fundabat tradidit.

• Augustinus, <em>De ciuitate Dei</em> V.1-7 (c. 426; ed. Dombart/Kalb, CCSL 47-48, 1955): actus fundationalis. Ecclesia non destruit, iudicat.
• Argumentum geminorum (Esau et Iacob, V.4): nati ex eodem partu, fata opposita → astra actus liberos non determinant. Inclinant, non necessitant.
• Thomas, <em>Summa</em> II-II q.95 a.5 (c. 1270): tripartitio — iudiciaria condemnata, inclinationes licitæ cum cautela, naturalis pura scientia. Sapiens dominabitur astris.
• Leo XIII, <em>Æterni Patris</em> (4 Aug 1879): rehabitat Thomismum. Distinctio rursum doctrina uiua fit, non fossile.
• Sine Roma, nullum uinculum. Babylon in Cos Hellenisticata est, Græcia in Alexandria Romana Latinisata est, Ecclesia coniunctum Christianisauit et iam distinctum et iudicatum tradidit.

✦✦

«Nati sunt duo gemini antiqua patrum memoria, Esau et Iacob, qui in utero simul positi sunt, et tamen diuersissimi moribus, diuersissimi actibus, diuersissimo exitu uitæ.»

Nati sunt duo gemini ex antiqua patrum memoria, Esau et Iacob, qui simul in eodem utero positi fuerunt, et tamen moribus diuersissimi, actibus diuersissimi, uitæ exitu diuersissimo.

Augustinus, De ciuitate Dei V.4 (ed. Dombart/Kalb, CCSL 47-48, 1955)

X.Chronologia

XI.Fontes

XII.Quæstiones frequentes