Paracelsus: medicus alchimista catholicus

I.Contextus historicus: Renascentia et crisis medicinae scholasticae

ESæculum in quo Paracelsus nascitur sæculum scissionis est. Europa anni 1493 typographiam Gutenbergi receperat, Constantinopolim anno 1453 in manus ottomannorum cadere uiderat —cum consequenti dispersione doctorum byzantinorum in Italiam— et finem medii æui apertionemque horizontum geographicorum et intellectualium sine exemplo aspiciebat. Vniuersitates tamen in aristotelismo latinizato anchoratæ manebant, quem noua philologia humanistica in dubium uocare incipiebat.

Medicina uniuersitaria initii sæculi XVI medicina libri est, non medicina cubicularia. In Facultate Medicinæ Parisiensi, qua celeberrima in christianitate latina erat, Canon Auicennae, Ars medicinæ Galeni et Aphorismi Hippocratis commentantur. Medicus est literatus qui auctoritates latine citat, non sanator qui corpora examinat. Anatomia Mundini de Liucci (1316) adhuc referentia manet, et dissectio humana exceptoria, regulata et tempore limitata est.

In hoc contexto, alchimia —quæ per translationes arabicas sæculi XII in occidentem uenerat— locum ambiguum occupat. In officinis et aulis, non in uniuersitatibus exercita, simul ars medica (præparatio pharmacorum), ars speculatiua (quisitia lapidis philosophalis) et disciplina spiritualis (purificatio animæ alchimistæ) est. Ecclesia eam in bloco non damnauit: papa Ioannes XXII, bulla Spondent quas non exhibent (1317), aurum adulterinare prohibuit, sed alchimiam medicam non prohibuit. In hoc spatio tolerantiae Paracelsus opus suum ædificabit.

II.Theophrastus Bombastus ab Hohenheim: medicus Einsidlensis

Theophrastus Bombastus ab Hohenheim die 10 mensis Nouembris (aut die 17 Decembris, secundum fontes) anni 1493 in Einsiedeln, Heluetia, oppido peregrinationis marialis cuius abbatia benedictina unum e spiritualibus centris frequentissimis christianitatis germanicæ est, natus est. Pater eius, Guilielmus ab Hohenheim, medicus et Sueuus natione, ut medicus abbatiae functus est. Mater eius, probabiliter heluetia, moritur dum Theophrastus puer est. Circa annum 1502 familia Villachum in Carinthiam (hodie Austria) migrat, ubi pater ut medicus in fodinis Fugger —magna familia argentaria Augustæ Vindelicorum— laborat.

Formatio Paracelsi de industria non uniuersitaria est. Institutionem a patre et a clericis abbatiae Villacensis accipit. Metallurgiam, mineralogiam et botanicam in contacto directo cum operariis fodinarum Fugger discit. Ad Vniuersitatem Ferrariae (circa 1515–1516) proficiscitur, ubi probabiliter gradum doctoris adipiscitur, et ubi humanismus medicus italicus (lectiones Nicolai Leoniceni) eum ad studium criticum textuum graecorum Galeni introducit. Post doctoratum, uitam errantem uiginti annorum per totam Europam incipit: Sueciam, Daniam, Lithuaniam, Prussiam, Poloniam, Belgicam, Galliam, Hispaniam, Lusitaniam, Angliam, Italiam et Terram Sanctam.

Anno 1527, ab humanista Iohanne Frobenio uocatus, Basileae ut medicus ciuitatis constitit. Die 5 Iunii 1527, in actu symbolico sine exemplo, Canonem Auicennae in ignem in festo Sancti Iohannis proiecit —significantem librum auctoritatis naturam esse, non textus hereditatos—. Professor medicinæ in Vniuersitate Basileensi stipendio ducentorum florenorum nominatus est, sed cursus suos theodisce, non latine, habet, et tonsoratores-chirurgos (tunc artifices, non literatos habitos) ad lectiones suas admittit. Prudentia iconoclasta eius inimicitiam medicorum localium ei conciliat, et post mortem Frobenii mense Octobri 1527, protectorem suum perdit. Anno 1528 nocte Basilea fugit, debitis et litibus persecutus. Tunc ultima ætas nomada eius incipit, praedicans et sanans per Alsatiam, Sueuiam et Carinthiam usque ad mortem suam Salisburgi die 24 Septembris 1541.

«Erraui per Germaniam, Galliam, Italiam, Hispaniam, Angliam, et in qualibet parte aliquid aliud atque dicunt doctores didici. Medicus qui non peregrinatur, charlatanus est qui suo ipsius mendacio credit.» — Paracelsus, Labyrinthus medicorum errantium (1538).

III.Positio de alchimia: scientia sacra contra magiam supersticiosam

Paracelsus non est alchimista in uulgari sensu uocabuli. Negotium eius non est transmutatio metallorum in aurum, sed præparatio medicamentorum per uiam alchimicam. Quod uocat «spagyricam» —e graeco spao (separare) et ageiro (congregare)— ars est separandi purum ab impuro in qualibet substantia, congregarique purificatum in medicamentum. Haec spagyrica ei uera alchimia est, alchimia medica, quæ cum quasitione lapidis philosophalis parum commune habet.

Distinctio inter alchimiam licitam et alchimiam supersticiosam in opere eius clara est. Alchimia licita est cum exercetur ut seruitium proximo aegroto, secundum mandatum euangelicum sanandis aegrotis. Superstitiosa est —et ideo damnabilis— cum diuitias quærit, cum spiritus inuocat, cum naturam per sortilegia dominari præsumit. Haec distinctio eadem est quam Sanctus Thomas ad astrologiam applicaui: est naturalis (licita) et iudiciaria (damnata).

In Opus Paramirum (1530), opere maturitatis quod ineditum usque ad 1565 mansit, Paracelsus maturissimam huius distinctionis formulationem præbet. Alchimia, scribit, donum Dei homini datum est ut per illam hominis aegritudo leuetur: qui eam corrumpit in quasitionem auri conuertendo, reus ingratitudinis coram Creatore fit. Spagyrica est participatio humana in opere diuino creationis: alchimista nihil creat, sed separat et congregate quod Deus creauit.

In Paracelso est theologia creationis clare thomistica: materia a Deo bona creata est; malum non est substantia sed priuatio; alchimista, separando purum ab impuro, non creationem destruit sed ad ordinem suum primordialem restituit, qui per lapsum laesus erat. Hoc sensu, alchimia spagyrica est species medicinæ post lapsum: applicat corpori aegroto quod sacramentum applicat animae.

Damnatio nigromantiæ a Paracelso inæquiua est. In De occulta philosophia (1531–1533, opus non confundendum cum eo Henrici Cornelii Agrippae, eodem anno edito), Paracelsus quattuor species magiæ distinguit: naturalis (licita, fundata in uirtutibus occultis rerum creatarum), mathematica (licita cum se ad astronomiam limitat, damnata cum in diuinationem conuertitur), superstitiosa (damnata, inuocationibus diabolicis utitur) et diuina (Deo et sanctis eius reseruata). Medicus catholicus, scribit, primam exercere potest et a tribus aliis fugere debet.

Haec positio rigurosissime orthodoxa est. Coincidit cum Summa Theologica II-II, quæstione 95, ubi Sanctus Thomas astrologiam naturalem (licitam) ab iudiciaria (damnata) distinguit. Coincidit cum bulla Spondent quas non exhibent Ioannis XXII (1317), quæ alchimistas adulteratores auri damnat sed non medicos alchimistas. Coincidit cum Catechismo Romano Tridentino (1566), qui magiam damnat sed non artes medicas in natura fundatas.

Quod Paracelsus traditioni thomisticæ addit, programma practicum est: alchimia in pharmacologiam conuersa. Distinctio inter licitum et damnatum non iam mere principium theoricum est, sed diuisio laboris: medicus spagyricus remedia præparat, nigromans spiritus inuocat; primus corpora sanat, secundus animas perdit. Finis non in methodo est (utraeque substantias manipulantur), sed in fine et in fonte efficaciae: primus ad uirtutes a Deo in natura inscriptas recurrit; secundus, ad potestates daemoniacas.

Haec doctrina a medicina paracelsiana sæculi XVII —Oswaldo Crollo, Ioanne Baptista a Helmont, Daniel Sennerto— resumetur et in facultatibus catholicis medicinæ Ingolstadiensi, Bononiensi et Conimbricensi contra galenismum uniuersitarium defendetur. Spagyrica paracelsiana, ut continuatio traditionis thomisticae lecta, unus e columinibus iatrochymicæ europæae barocæ erit.

• Alchimia spagyrica (licita): separatio et congregatio substantiarum naturalium ad medicamenta præparanda. Seruitium proximo aegroto.
• Alchimia aurifera (damnata): transmutatio metallorum in aurum animo lucri. Violatio mandati euangelici gratuitatis.
• Magia naturalis (licita): usus uirtutum occultarum a Deo in creaturis inscriptarum (plantae, mineralia, astra).
• Magia superstitiosa (damnata): inuocatio potestatum daemoniacarum ad effectus extraordinarios producendos. Idololatria uelata.

✦✦

«Alchemia est donum Dei homini datum, ut per illud medicinam praeparet, non ut aurum fingat. Qui autem aurum quaerit, ingratus est Creatori.»

Alchimia donum Dei homini datum est, ut per illam medicamenta præparet, non ut aurum fingat. Qui aurum quærit, Creatori ingratus apparet.

Paracelsus, Opus Paramirum, I, cap. 2 (ed. Südhoff, 1930).

✦✦

«Sicut in astrologia distinguunt Thomistas inter naturalem et iudiciariam, ita in alchemia distinguendum inter spagyricam et nigromanticam: illa curat corpora, ista perdit animas.»

Sicut in astrologia thomistæ inter naturalem et iudiciariam distinguunt, ita in alchimia inter spagyricam et nigromanticam distinguendum est: illa corpora sanat, ista animas perdit.

Paracelsus, De occulta philosophia, lib. I, cap. 4 (ed. Huser, 1589).

IV.Argumentum philosophicum: «Quinta Essentia» et analogia macrocosmi-microcosmi

Fundamentum philosophicum medicinæ paracelsianæ est analogia inter macrocosmum (uniuersum) et microcosmum (hominem). Haec analogia, originis platonicae et stoicae, in theologiam christianam a Patribus —præsertim a Sancto Augustino in De Genesi ad litteram— et a schola Carnotensi sæculo XII integrata erat. Paracelsus eam non ut metaphora poetica, sed ut principium ontologicum accipit: homo est compendium uniuersi, et quælibet pars uniuersi correspondentiam suam in homine habet.

Ex hac analogia sequitur quod aegritudines non sunt inæquilibrium abstractum humorum —ut docet galenismus uniuersitarius— sed operationes specifice causarum specierum. Quælibet aegritudo suum archæum, suum principium uitale internum habet; quodque archæus correspondentiam suam in substantia macrocosmi habet. Sanare igitur est correspondentiam disruptam per substantiam idoneam restituere. Medicus spagyricus in natura —plantis, mineralibus, animalibus— substantiam cuius «firma» (signatura) aegritudini respondet quærit.

Quinta essentia (uel quintam essentiam) conceptus centralis huius pharmacologiae est. Pro Paracelso, quodque corpus naturale, mixtum cum impuro, portionem puram continet quæ uirtutem eius concentrat: quintam essentiam. Procedura spagyrica —destillatio, calcinatio, cohobatio— obiectum habet hanc quintam essentiam a scoria separare. Resultatum est medicamentum purum, efficaciae concentratae, quod in archæum agit sine corpore laeso. Haec doctrina, præcursoria pharmacologiae modernae, Paracelsum a medicina galenica, quæ substantias brutas administrabat, separat.

Doctrina firmarum (signatura rerum) altera pars systematis est. Deus, creando, in quaquæ re «firmam» inscripsit quæ usum eius medicinalem indicat: forma folii, color floris, textura radicis. Medicus qui has firmas legere scit, sine ratiocinatione abstracta præscribere potest. Haec doctrina, radice neoplatonica, in Paracelso non est superstitio: hermeneutica creationis est, fundata in conuictione quod Deus mundum sapientia legibili ordinauit. Damnatio tridentina diuinationis hanc lectionem firmarum non afficit, quia futurum prædicere non præsumit, sed ordinem præsentem naturæ recognoscere.

• Macrocosmus: uniuersum creatum, cum tribus regnis suis (minerale, uegetabile, animale) et septem metallis planetariis.
• Microcosmus: homo, compendium trium regnorum et receptor influentiarum septem planetarum.
• Archæus: principium uitale internum cuiusque corporis, opus Dei, quod nutritionem et aegritudinem regit.
• Quinta essentia: portio pura et concentrata substantiæ, per procurationem spagyricam obtenta, basis medicamenti.

✦✦

«Homo est microcosmus, id est mundus minor; et sicut in mundo maiore omnia sunt, ita in homine omnia sunt. Quod ergo in caelo est, in homine est; quod in terra est, in homine est.»

Homo est microcosmus, id est mundus minor; et sicut in mundo maiore omnia sunt, ita et in homine omnia sunt. Quod ergo in cælo est, in homine est; quod in terra est, in homine est.

Paracelsus, Philosophia ad Athenienses, lib. I (ed. Huser, 1589, t. I).

V.Exceptio: licitum (medicina astralis) et damnatum (nigromantia)

Finis inter licitum et damnatum in praxi non semper nitidus est. Casus delicatissimus est medicina astralis, quæ correspondentias inter planetas et organa ut diiudicet et curet utitur. Paracelsus eam exercet et defendit; sed nonne hæc astrologia iudiciaria dissimulata est?

Responsio paracelsiana distincta est et in traditione thomistica inseritur. Medicina astralis licita est cum recognoscit astra inclinare sed non necessitare: planetæ rhythmum biologicum corporis —dies criticos, humores, crises— regunt, sed actus liberos hominis nec cursum gratiæ determinant. Cum medicus astralis remedium Saturni pro aegritudine Saturni præscribit, facit sicut qui dietam præscribit: causam physicam recognoscit, non destini prophetiam.

Damnatum aliud est. Nigromantia —inuocatio mortuorum ad diuinandum—, geomantia —diuinatio per figuras terræ— et hydromantia —diuinatio per aquam— superstitiones sunt quæ prærogatiuam diuinam futuri noscendi usurpant. Paracelsus eas in De occulta philosophia enumerat et damnat. Qui eas exercent, scribit, «animam suam diabolo uendunt pro uana curiositate; medicus catholicus cum eis partem non habet».

VI.Receptio ab Ecclesia: ab hospitali catholico ad Facultatem Parisiensem

Receptio ecclesiastica Paracelsi fauorabilior est quam historiographia romantica sæculi XIX suggessit. Nullus processus inquisitorialis contra eum est. Nulla damnatio operum eius ab Indice librorum prohibitorum in uita auctoris. Protectores eius clerici catholici sunt: abbas Iohannes Trithemius Sponheimensis, quem anno 1506 uisitat; episcopus Christophorus ab Stadion Augustanus, in cuius palatio episcopali anno 1536 commoratur; archiepiscopus Ernestus Bauarus, cui opera aliqua dedicat. Paracelsus catholicus Salisburgi, ciuitate episcopali, moritur et in cæmiterio hospitalis Sancti Sebastiani sepelitur.

Hostilitas non ab Ecclesia, sed a Facultate Medicinæ Parisiensi uenit. Anno 1578, quadraginta annis post mortem Paracelsi, Facultas officialiter medicinam paracelsianam damnat et sociis eius docere interdicit. Damnatio academica est, non dogmatica: quod Paracelso reprobitur, repudiatio galenismi et usus theodisci pro latinitate est. Facultas Parisiensis, bastio aristotelismi latinizati, in spagyrica minacam auctoritati suæ docenti uidet.

In facultatibus catholicis europæ meridionalis et hispanicæ, receptio distinctior est. Vniuersitas Ingolstadiensis (Bauaria, catholica) paracelsianismum ab anno 1580 docet, cum professoribus ut Iohanne Iacobo Wecker et Ernesto Soner. In Vniuersitate Bononiensi, medicus calaber Gulielmus Gratarolus anno 1565 De memoria reparanda aperte paracelsianam edit. In Lusitania, medicus anglicus Thomas Murner spagyricam Conimbricæ circa 1570 defendit. In Hispania, Inquisitio aliqua opera Paracelsi in editionibus localibus Indicis includit, sed autorem in bloco non damnat: medicina spagyrica in Vniuersitate Complutensi et Valentina usque ad mediam sæculi XVII docetur.

• 1506: Visitation abbatis Iohannis Trithemii Sponhami — Protector catholicus, theologus abbatiae benedictinae.
• 1536: Commoratio in palatio episcopali Augustano — Protector: Christophorus ab Stadion, episcopus Augustanus.
• 1541: Mors Salisburgi, ciuitate episcopali catholica — Sepultus in cæmiterio hospitalis Sancti Sebastiani.
• 1578: Damnatio a Facultate Medicinæ Parisiensi — Damnatio academica, non ecclesiastica, repudio galenismi motiua.

VII.Legatum: medicina paracelsiana et hospitalia renascentia

Legatum Paracelsi in hospitalibus, non in bibliothecis metitur. Iatrochymica —medicina chymica— quam inaugurat in hospitalibus catholicis barocis euoluitur: Ospedale di Santa Maria Nuova Florentiæ, Hôtel-Dieu Lugduni, Hospital Generale Matriti. In his institutis, speziali —pharmacopolæ— remedia spagyrica proceduris Paracelsis sequentibus præparant: destillatione, calcinatione, cohobatione. Pharmacopæa Hospitalis Sanctae Mariæ Nouæ, anno 1623 impressa, 47 præparationes paracelsianas continet.

Doctrina dosium minimalium contributio paracelsiana durabilissima est. Paracelsus ideam introducit quod medicamentum in dosi minimali curatiuum et in dosi maiori toxicum esse potest —sola dosis facit uenenum—. Haec doctrina, a heluetio Iohanne Iacobo Wepfer (1620–1695) et germano Samuele Hahnemann (1755–1843, conditore homeopathiae) recepta, unus e principiis conditoribus toxicologiae modernae est.

Alterum legatum est rehabilitatio mineralis ut remedii. Galenismus uniuersitarius, fidelis doctrinae hippocraticae humorum, præcipue plantas præscribit. Paracelsus mineralia —sulphur, hydrargyrum, antimonium, ferrum, plumbum— pharmacopæae incorporat. Vsus hydrargyri contra morbum gallicum, ab anno 1496 in hospitali Neapolitano attestatus, a Paracelso in De morbo gallico (1530) ordinatur. Vsus ferri contra chlorosim (anemiam) et antimonii contra febres, etiam paracelsiani, in pharmacopæa europaea usque ad sæculum XX manent.

• Iatrochymica: schola medica quæ spagyricam paracelsianam pharmacologiae hospitalariæ applicat — Bononia, Florentia, Lugdunum, Matritum, sæculum XVII.
• Doctrina dosium minimalium: principium toxicologicum (sola dosis facit uenenum), basis toxicologiae modernae.
• Pharmacopæa mineralis: incorporatio sulphuris, hydrargyri, antimonii, ferri in therapeuticam — herbalismum galenicum superat.
• Medicina astralis: usus correspondentiarum planeta-organum ad diagnosin et curam — intra limites thomisticos.

VIII.Contrapunctus: Agrippa et diffusio esoterica

Non omnes sectatores spagyricæ intra orthodoxiam manent. Henricus Cornelius Agrippa de Nettesheim (1486–1535), coæneus Paracelsi, anno 1531 De occulta philosophia edit —opus eodem titulo ut tractatus Paracelsi, sed contentu longe diuerso—. Agrippa, pro eo quod magiam ad uirtutes naturales limitaret, eam ad cabbalam iudaicam, ad theurgiam hermeticam et ad inuocationes angelicas aperit. Finis quem Paracelsus clare inter magiam naturalem (licitam) et magiam supersticiosam (damnatum) duxerat, in Agrippa diffunditur.

Haec apertio decisa est pro mala fama alchimiæ in europa catholica baroca. Inquisitio romana, in Indice eius anni 1559, De occulta philosophia Agrippae includit, et censores, per associationem, totam medicinam spagyricam ut «agripianam» insigniunt. Iniuria historica est: Paracelsus magiam Agrippae explicite damnauerat. Sed confusio generum —alchimia, cabbala, theurgia, nigromantia— efficit quod paracelsismus saepe ut agripianismus inconsideratus recipiatur.

Alter contrapunctus, distinctior, est medicus italicus Hieronymus Cardanus (1501–1576). Cardanus, catholicus et professor Bononiae et Papiæ, pharmacologiam paracelsianam admiratur sed doctrinam firmarum et analogiam macrocosmi-microcosmi respuit. Pro Cardano, spagyrica est ars empirica quæ fundamentum philosophicum non requirit. Haec lectio reductionistica ea erit quæ, diutissime, in scientia moderna imponetur: id quod utile est in Paracelso —pharmacopæa mineralis, dosis minimales— conseruabitur; id quod philosophicum est —theologia creationis, analogia— abiicietur.

«Paracelsus et ego in omnibus differimus: ille uirtutem in firma rerum quærit, ego in experientia quæro; ille macrocosmum adorat, ego illum interrogo. Tamen ei meritum agnosco: regnum minerale medico aperuit.» — Hieronymus Cardanus, De subtilitate (1550), lib. XVIII.

IX.Paracelsus in litteris: a Goethe ad Doctorem Faustum Mannianum

Figura literaria Paracelsi sæculo XIX, in contextu romantismi germanici, construitur. Romanticis, Paracelsus Naturphilosophiam incarnat: medicus qui librum naturae legere scit, alchimista qui secretum uitæ diuinauit. Haec lectio selectiua est: orthodoxiam catholicam personae, damnationem nigromantiæ eius, theologiam creationis eius ignorat, et eum ad uisum præromaticum redigit.

Iohannes Wolfgang Goethe anno 1789 drama breue, Paracelsum, ei dedicat, qui eum ut medicum a genio contra academicismum sterilem inspiratum præsentat. Opus iuuenile est et Goethe, in epistula ad Schiller die 17 Ianuarii 1798, eum ut abortum considerat; sed gestus sufficit ad imaginem romanticam personae figendam. Anno 1828, Arthurus Schopenhauer Paracelsum ut unum e tribus magnis «illuminatis» historiae citat, cum Iacobo Böhme et Emanuel Swedenborg.

Receptio hispanica tardior et minus idealis est. Marcellinus Menéndez Pelayo, in Historia de los heterodoxos españoles (1880–1882), caput distinctum Paracelso dedicat: eum ut medicum genialen sed philosophice confusum considerat, et spagyricam eius ut «mystagogiam medicam» —id est, mixtionem mysticae et technicae— classificat. Menéndez Pelayo tamen recognoscit quod damnatio Paracelsi a Facultate Parisiensi error erat et quod medicina catholica sæculi XVII ei multum debet.

Sæculo XX, figura Paracelsi ad romanum redit. Thomas Mann, in Doctore Fausto (1947), eum ut fontem daemonismi musicalis Adriani Leverkühn citat: medicus alchimista in metaphoram pacti faustici conuertitur. Haec lectio, potens literarie, historice Paracelsum —qui nigromantiam damnauerat— falsat, sed persistentiam loci communis romantici testimonatur: alchimista ut figura liminalis inter scientiam et diabolicum.

Fidelior personæ est lectio Caroli Gustai Iung in Psychologie und Alchemie (1944). Iung, qui textus paracelsianos profunde cognoscit, eos ut proiectiones psychicas interpretatur: «firmas» symbola inscientis sunt, «quinta essentia» symbolum ipsius est. Haec lectio psychoanalytica reductiua est —Paracelsus non proicit, sed creationem legit—, sed meritum habet contentum philosophicum operis serio capere, potius quam eum ad folklore romanticum redigere.

Lectio quam historicus catholicus ex hac receptione literaria trahere potest, est quod Paracelsus historicus a mytho captus est. Eum recuperare significat eum ad contextum suum reddere: illum medici catholici heluetio-germani qui, in continuitate cum traditione thomistica, alchimiam spagyricam a nigromantia supersticiosa distinxit, et qui in communione cum Ecclesia mortuus est.

✦✦

«Multi scribunt de Paracelso, pauci legunt Paracelsum; et qui legunt, saepe non intelligunt. Ita fit ut legat populus fabulam, non historiam.»

Multi de Paracelso scribunt, pauci Paracelsum legunt; et qui legunt, sæpe non intelligunt. Ita fit ut populus fabulam, non historiam legat.

Carolus Sudhoff, Bibliographia Paracelsica (1894), praefatio.

X.Chronologia

XI.Fontes et bibliographia

• Paracelsus, Opus Paramirum (1530). Editio critica: Carolus Sudhoff, Theophrastus von Hohenheim genannt Paracelsus sämtliche Werke, I. Abteilung, t. IX, Oldenbourg, Monachii-Lipsiae, 1930.
• Paracelsus, De occulta philosophia (1531–1533). In: Sudhoff, t. XIV, 1933. [Non confundendum cum opere homonymo Henrici Cornelii Agrippae, anno 1531 edito.]
• Paracelsus, De morbo gallico (1530). Editio bilinguis latino-theodisca: Huser, Basileae, 1589.
• Paracelsus, Labyrinthus medicorum errantium (1538). In: Sudhoff, t. XI.
• Paracelsus, Philosophia ad Athenienses. In: Huser, t. I, Basileae, 1589.
• Paracelsus, Sämtliche Werke. Editio completa a Carolo Sudhoff et Guilielmo Matthiessen, 14 voll., Oldenbourg, Monachii, 1922–1933. [Editio referentiae pro studiis academicis.]
• Sanctus Thomas Aquinas, Summa Theologica, II-II, quæstio 95 (De diuinatione). Editio BAC, Matriti. [Contextus theologicus pro distinctione spagyrica/nigromantia.]
• Ioannes XXII, bulla Spondent quas non exhibent (1317). In: Bullarium Romanum, t. IV. [Contextus iuridicus tolerantiae catholicae alchimiæ medicæ.]

XII.Quæstiones frequentes