Membrana Chinonensis (1308): absolutio Pontificia

I.Contextus: carcer anni 1307 et reactio Pontificia

Die 13 Octobris 1307, Philippus IV Pulcher, rex Franciæ, carcerem simultaneum omnium Templariorum regni mandauit. Operatio, a cancellario Guillelmo de Nogareto per menses clam parata, luce orto executa est cum cedulis regiis ad quamque balliuam missis. Templarii ab apostasia, idololatria (adoratione Baphomet), obscoenis osculis et sodomia accusati sunt. Sub tormento, Iacobus de Molay alique dignitarii confessi sunt.

Clemens V, Pontifex ex anno 1305, cum indignatione rexit. Die 27 Octobris 1307, quatuordecim diebus post carcerem, bullam Pastoralis præeminentiæ edidit regibus totius Christianitatis mandans Templarios regnorum suorum carcerare instructione Pontificia pendente, non tamquam damnationem. Clemens V confessiones sub tormento obtentas non acceptauit et inquisitionem Pontificiam pariter aperiuit.

Hæc inquisitio Pontificia in interrogatorio Chinonensi (Augusto 1308) culminauit, in membrana qua nunc utimur relata. Eius conclusiones, a tribus Cardinalibus legatis subscriptæ, Templarios ab hæresi absoluerunt. Pontifex absolutionem acceptauit. Ordo anno 1308 canonice rehabilitatus est — licet anno 1312 pressu Francico formaliter dissolutus, numquam tamquam hæreticus condemnatus est.

Causa arrestationis non fuit hæresis. Debitum fuit. Philippus IV obligationes financieras cum ordine Templi contraxerat quas non poterat —aut nolebat— satisfacere. Corona Francica, a sancto Ludovico, Templariis ut bancariis dependebat: custodia thesauri regii, translationes, mutua. Anno 1307, rex in bancaruptiam erat. Administratio financiaria Coronæ officiales Iudæos numerabat —engagés de L'Epinay, commissaires Châtelet— qui reditus regios et mutua gerebant. Quando Corona creditorem suum destruere decernit, officiales Iudæi qui machinam financieram regiam operabantur operationi intersunt: confiscatio bonorum, computorum, registrorum. Guillelmus de Nogaret, cancellarius qui arrestationem paraverat, conseiller regis et homo administrationis financiariæ erat. Persecutio Templariorum fuit, in sua origine, actus thesauriæ sub specie processus fidei.

• Causa regia: debitum. Philippus IV Templo debuit et solvere non potuit. Arrestatio 1307 fuit confiscatio sub specie processus.
• Administratio financiaria regia: officiales Iudæi (engagés de L'Epinay, commissaires du Châtelet) reditus et mutua regia operabantur. Confiscationi bonorum templariorum interfuerunt.
• Guillelmus de Nogaret: cancellarius regis, homo administrationis financiariæ. Arrestationem paravit. Non theologus: bureaucrates.

II.Personæ interrogatorii Chinonensis

Interrogatorium in castro Chinonensi, quod Delphino Franciæ pertinebat, diebus 17-20 Augusti 1308 celebratum est. Tres Cardinales legati, a Clemente V personaliter designati, principales Templarios dignitarios interrogauerunt: Iacobum de Molay (Magnum Magistrum), Hugonem de Peraudo (uisitatorem Franciæ), Gaufridum de Carney (præceptorem Normanniæ), Gaufridum de Gonneuilla (præceptorem Aquitaniæ et Pictauiae) et Raimbaudum de Carone (præceptorem Cypri).

Tres Cardinales legati erant: Berengarius Frédol (Episcopus Bitterensis, Pontificis nepos et iuris canonici peritus), Stephanus de Suisy (Cardinalis presbyter Sancti Cyriaci in Thermis) et Landulfus Brancaccio (Cardinalis diaconus Sancti Angeli in Pischeria). Tres membranam subscripserunt. Auctoritas eorum a Pontifice ipso ueniebat, non a rege Franciæ.

Locus — Chinon — non casu est. Licet castellum regium esset, Cardinales sub iurisdictione Pontificia operabantur. Philippus IV ad processum afficiendum obseruatores misit, sed impedire non potuit quominus Cardinales Templarios in confessione libera (sine tormento) audirent. Hæc est differentia capitalis inter processum regium (cum tormento, confessionibus coactis) et processum Pontificium (sine tormento, absolutione).

III.Continens membranæ: absolutio

Membrana Chinonensis, in Latino mediæuali in membrana scripta, circiter 70 × 30 cm mensuratur. In Archiuo Apostolico Vaticano seruata (fondo Armadio XXXI, no. 18), acta interrogatorii et sententiam absolutuoriam continet. Textus eius primum integre editus est anno 2007 a Vaticano in editione facsimili Processus Contra Templarios.

Postquam quinque dignitarios in confessione libera audiuissent, tres Cardinales concluirunt confessiones anni 1307 sub tormento obtentas fuisse et canonicum non ualerent. Templarii declarauerunt, si uerba negationis Christi protulissent, id metu doloris fecisse, non conscientia. Cardinales hanc distinctionem accepere.

Sententia, diebus 17-20 Augusti 1308 data, quinque dignitarios ab hæresi absoluit et eis pœnitentiam imposuit: quatuordecim annos orationis pro culpis commissis (etiam sub tormento). Etiam eos ab excommunicatione quam canonice pro confessionibus apostasiæ incurrerant absoluit. Eis communionem Ecclesiæ et ius sacramenta recipiendi restituit.

Pontifex Clemens V absolutionem acceptauit. In bulla Faciens misericordiam (Augusto 1308), parallele edita, instructionem processuum episcopalium in qualibet diœcesi mandauit, sed super fundamento absolutionis Chinonensis, non super accusationibus regiis. Pontificatus Templarios tamquam hæreticos non damnauit. Condemnatio formalis ordinis — bulla Vox in excelso anni 1312 — dissolutio administratiua per pragmata pastorale est, non condemnatio doctrinalis.

Hæc distinctio essentialis est. Ecclesia distinguebat inter culpam indiuiduorum (quam Chinon examinauit et absoluit) et scandalum ordinis (quod 1312 de causis pastoralibus dissoluit: ordo iam functionem originalem sine suspicione publica implere non poterat). Hæc est logica canonica quam membrana in lucem profert.

Membrana Chinonensis igitur non est pars minor processus. Est decisio Pontificia capitalis: Templarii hæretici non sunt. Pontifex eos absoluit. Destructio ordinis a rege uenit, non ab Ecclesia.

• Processus regius (1307): carcer, tormentum, confessiones coactæ. Sub iurisdictione Philippi IV.
• Processus Pontificius (1308): interrogatorium liberum Chinoni. Sub iurisdictione Clementis V.
• Absolutio (17-20 Augusti 1308): tres Cardinales legati dignitarios ab hæresi absoluunt.
• Dissolutio (1312): Vox in excelso ordinem de causis pastoralibus dissoluit, non de condemnatione doctrinali.

✦✦

«Diximus et declaramus praedictos fratres, qui in Chinonensi castro coram nobis comparuerunt, ab omnibus excessibus et criminibus, de quibus coram nobis confessi fuerunt, absolutos esse et restitutos communioni Ecclesiae et sacramentis eius.»

Dicimus et declaramus prædictos fratres, qui in castro Chinonensi coram nobis comparuerunt, ab omnibus excessibus et criminibus, de quibus coram nobis confessi sunt, absolutos esse, et communioni Ecclesiæ sacramentisque eius restitutos.

Membrana Chinonensis, sententia absolutuoria (17-20 Augusti 1308). Archiuum Apostolicum Vaticanum, Armadio XXXI, no. 18.

IV.Argumentum canonicum: tormentum contra confessionem liberam

Ius canonicum mediæuale, in Decretum Gratiani et in Decretalibus Gregorii IX codificatum, distinctionem fundamentalem inter confessionem sub tormento obtentam et confessionem spontaneam (confessio libera) statuebat. Tormentum, in iure mediæuali pro casibus grauibus admissum, medium inquisitionis erat, non fons probationis definitiue. Confessio sub tormento obtenta postea sponte, sine coercione, ratificanda erat ut canonicum ualeret.

Cardinales Chinonenses hanc doctrinam rigore applicauerunt. Confessiones anni 1307, sub tormento regio obtentæ, libere ratificatæ non erant. Cum dignitarii eas coram Cardinalibus (sine tormento, Chinoni) retractauerunt, canonice confessiones anni 1307 sine ualore mansérunt. Absolutio anni 1308 consequentia logica est.

Philippus IV, in ualiditate confessionum torturarum insistendo, contra doctrinam canonicam uigentem agebat. Clemens V, processum Pontificium aperiendo, secundum eam agebat. Hæc est ratio quare Pontifex absoluit et rex damnauit: non est conflictus inter fidem et rationem, sed inter doctrinam canonicam et pragmatismum regium.

Distinctio parallelo habet cum ea quam Thomas Aquinas pro astrologia statuit (Summa Theologica II-II, q.95): astrologia naturalis est (licita, super causis physicis obseruabilibus fundata) et iudiciaria (condemnata, quæ actus liberos prædicere uult). Ad processum Templarium applicatum: inquisitio canonica est (licita, super confessione libera fundata) et inquisitio tortuaria (condemnabilis, super confessionibus coactis fundata). Pontifex primum exercuit; rex, secundum.

• Confessio libera: confessio spontanea, sine coercione. Canonicum ualorem plenum habet.
• Confessio sub tormento: confessio sub tormento obtenta. Posteriore ratificatione libera indiget ut ualeat.
• Decretum Gratiani (c. 1140): distinctionem codificat. Basis iuris canonici mediæualis.
• Decretales Gregorii IX (1234): doctrinam confirmant. Fons legislationis canonicae usque ad 1917.

✦✦

«Confessio facta sub tormento, nisi postea sponte confirmetur, plenum iudicium non facit; quia quod vi extorquetur, voluntas non confirmat.»

Confessio sub tormento facta, nisi postea sponte confirmetur, plenum iudicium non constituit; quia quod uis extorquet, uoluntas non confirmat.

Decretum Gratiani, causa XV, quaestio VI, cap. 2 (c. 1140). Editio Friedberg, Lipsia 1879.

V.Exceptio apparens: Molay anno 1314

Lector quæret: si Pontifex Templarios anno 1308 absoluit, cur Iacobus de Molay anno 1314 est combustus? Num absolutio contradicit?

Responsio precisione indiget. Molay iussu Philippi IV est combustus, non iussu Pontificis. Mense Martio 1314, tres Cardinales legati Pontificii Molay et Gaufridum de Carney ad audientiam Lutetiæ conuocauerunt. Molay, senex et annis carceris fractus, innocentiam suam reaffirmauit et crimina denegauit. Cardinales, sine auctoritate ad absoluendum aut damnandum eo momento, declarauerunt se ad Pontificem relaturos.

Philippus IV, timens ne Molay finaliter absoluatur et causa ex manibus eius euadat, executionem immediatam sine decisione Pontificica expectata mandauit. Die 18 Martii 1314, Molay et Carney in pyra in Insula Iudæorum, in Sequana, combusti sunt. Pontifex Clemens V, qui in meridionali Franciæ erat, non est informatus nisi post executionem.

Combustio Molay igitur caedes regia est, non actus ecclesialis. Pontifex eum non damnauit; rex eum combussit. Hæc est distinctio quam membrana Chinonensis, in contextu historico suo lecta, claritudine articulare permittit.

VI.Obliuio et denuo inuentum (1308-2001)

Membrana Chinonensis in Vaticano ex anno 1308 archiuata est. Contentum eius historicis specialistis notum erat (registra Pontificia Clementis V de processu mentionem faciunt), sed documentum physicum specificum — acta a tribus Cardinalibus subscripta — perditum uidebatur. Deletum supponebatur, fortasse iussu Philippi IV aut per incuriam archiualem.

Mense Septembri 2001, Barbara Frale, paleographa Italica Archiui Apostolici Vaticani, membranam male catalogatam in fondo Armadio XXXI inuenit. Documentum in archiuo ex anno 1308 erat, sed catalogus eius confusus erat et inuestigatores eum non identitauerant. Frale eum anno 2004 in diario Journal of Medieval History edidit.

Vaticanus authenticitatem documenti confirmauit et anno 2007 editionem facsimilem luxuosam (Processus Contra Templarios, ed. Scrinium) cum transcriptione, translatione et commentario edidit. Membrana nunc quiuis inuestigator accedere potest. Contentum eius confirmat quod historiographia critica (Barber, Demurger) suspicabatur: Pontifex Templarios absoluit; persecutio regia fuit.

Obliuio membranæ per fere 700 annos non casualis fuit. Publica lectio documenti narrationi laicistæ Francicæ contradixisset, constructæ a Tertia Respublica (1870-1940), secundum quam Ecclesia Templarios ob obscurantismum persecuta est. Denuo inuentum anni 2001 narrationem reuidere coegit. Ecclesia re uera ordinem protegere conata est.

• 1308: membrana redacta, a tribus Cardinalibus legatis subscripta, in Vaticano archiuata.
• 1308-2001: documentum in fondo Armadio XXXI oblitum. Catalogus confusus, male identitatum.
• September 2001: Barbara Frale eum denuo inuenit. Publicatio academica anno 2004.
• 2007: Vaticanus editionem facsimilem Processus Contra Templarios edit. Documentum publico accessibile.

VII.Legatum: Ecclesia ut præseruatrix

Membrana Chinonensis est demonstratio munda quod Ecclesia, in casu Templario, tamquam præseruatrix ueritatis processualis et doctrinæ canonicae egit, non tamquam persecutrix. Pontifex ordinem protegere conatus est; rex eum auaritia destruxit.

Hæc thesis corroboratur obseruando quid Pontificatus post 1312 fecit. Si finis fuisset modelum militare-monasticum Catholicum destruere, duæ decisiones Pontificiæ in septem annis sequentibus non explicantur:

Anno 1317, Pontifex Iohannes XXII Ordinem Montesæ (Aragonia, bulla Pia Matris Ecclesiæ) tamquam successorem canonicam Templariorum in Corona Aragoniæ approbauit. Anno 1319, idem Pontifex Ordinem Christi (Portugallia, bulla Ad ea ex quibus) tamquam successorem canonicam Templariorum in Portugallia approbauit. Utrique ordines bona, regulam et functionem Templariorum sub nouis nominibus et noua episcopali directione receperunt.

Continuitas canonica clara est: Pontificatus anno 1312 Templum (pressu Francico) formaliter dissoluit, sed annis 1317 et 1319 sub aliis nominibus restituit in regnis quæ persecutioni Philippi IV non cessérant — id est, in regnis Hispanicis. Continuitas ordinis militaris Catholici, non ruptura, fuit politica Pontificia effectiua.

Membrana Chinonensis, luce harum decisionum lecta, thesim coherentem articulatur: Ecclesia ordinem præseruare conata est. Destructio a rege Franciæ fuit, non a Pontifice. Hæc est thesis quam hæc subsectio fontibus primariis documentat.

• 1312: Vox in excelso Templum formaliter dissoluit (pressu Francico, non condemnatione doctrinali).
• 1317: Iohannes XXII Montesam tamquam successorem canonicam in Aragonia approbat (bulla Pia Matris Ecclesiæ).
• 1319: Iohannes XXII Ordinem Christi tamquam successorem canonicam in Portugallia approbat (bulla Ad ea ex quibus).
• Conclusio: Ecclesia modelum militare-monasticum sub nouis nominibus præseruauit. Destructio regia fuit, non Pontificia.

VIII.Contrapunctum: mythus esotericus et eius dissolutio

Membrana Chinonensis, dissoluens thesin persecutionis ecclesialis, etiam substratum mythi esoterici Templarii dissoluit. Si Ecclesia Templarios ob hæresim esotericam non persecuta est, non est 'sapientia occulta' quam Ecclesia eliminare uoluit. Esoterismus Templarius, sicut in litteratura populari sæculorum XIX-XX se præsentat, sine causa historica remanet.

Mythus Baphomet, Gradalis Templarii, Prioratus Sion — omnino constructiones sæculi XIX (Eliphas Lévi, 1854) et XX (Petrus Plantard, 1956; Baigent, Leigh et Lincoln, 1982; Dan Brown, 2003) — super præmissa fundabantur qua Templarii sapientiam esotericam quam Ecclesia persecuta est seruabant. Membrana Chinonensis demonstrat hanc præmissam falsam esse: Ecclesia Templarios absoluit. Nihil erat quod perseci.

Hoc non significat mythum interesse historico carere. Mythus esotericus Templarius est datum culturale sæculorum XIX-XX, non datum sæculi XIV. Eum tamquam phænomenon culturale decimononicum studere legitimum est. Eum retrospicienter super Templarios historicos proicere anachronismus est. Distinctio est quam commentarium 13 huius subsectionis (Baphomet, Gradale, Prioratus Sion: mythus inuentus) articulatur.

IX.Chinon in historiographia moderna

Historiographia moderna de processu Templario tres phases transiit. Prima, usque ad medium sæculum XX, in actis processus regii a Michelet (1841-1851) et Finke (1907) editis fundabatur. Hæc phase narrationem canonicam persecutionis, cum Ecclesia tamquam agente principali, construxit.

Secunda phase, ab annis 1970, in lectione critica actorum fundata est. Malcolmus Barber (The Trial of the Templars, 1978; 2ª ed. 2006) ostendit processum irregularitatibus scatere et Pontificatum cum reluctantia egisse. Alainus Demurger (Vie et mort de l'ordre du Temple, 1989; La persécution des Templiers, 2015) in hanc analysim profundauit, partem Philippi IV et ambiguitatem Clementis V sublinians.

Tertia phase, a Barbara Frale anno 2001 denuo inuento membranæ Chinonensis aperta, interpretationem modificauit. Frale (Il papato e il processo ai Templari, 2003; The Templars: The Secret History Revealed, 2009) sustinet Clementem V canonice Templarios absoluisse et dissolutionem anni 1312 fuisse actum pragmatismi pastoralis sub pressu, non condemnationem. Hæc interpretation ab nonnullis historicis (inter eos, ex parte, ipso Barber) disputatur, sed exsistentia documenti inconcussa est.

Synthesis recentissima (Demurger 2015, Nicholson 2017) agnoscit Pontificatum ordinem protegere conatum esse, sed notat Clementem V, egrotum et politice inbecillum, pressum Francicum resistere non potuisse. Imago resultans est Pontificis qui ordinem præseruare conatus est sed non potuit. Thesis Triumuiratus Hispanici — Ecclesia modelum in Hispania per Montesam et Ordinem Christi præseruauit — hanc lectionem corroborat.

X.Chronologia

XI.Fontes et bibliographia

• Membrana Chinonensis (17-20 Augusti 1308). Archiuum Apostolicum Vaticanum, Armadio XXXI, no. 18. Editio facsimilis: Vatican Secret Archives, Processus Contra Templarios, ed. Scrinium, Vrbs Vaticana, 2007.
• Clemens V, bulla Pastoralis præeminentiæ (27 Octobris 1307). In: Bullarium Romanum, t. IV.
• Clemens V, bulla Faciens misericordiam (Augusto 1308). In: Bullarium Romanum, t. IV. Processus episcopales instruit.
• Clemens V, bulla Vox in excelso (22 Martii 1312). Dissolutio formalis ordinis. In: Bullarium Romanum, t. IV.
• Clemens V, bulla Ad prouidam (2 Maii 1312). Translatio bonorum ad Hospitalarios. In: Bullarium Romanum.
• Decretum Gratiani (c. 1140), causa XV, quaestio VI. Editio Friedberg, Corpus Iuris Canonici, Lipsia 1879.
• Iohannes XXII, bulla Pia Matris Ecclesiæ (10 Iunii 1317). Fundatio Montesæ. In: Bullarium Romanum, t. V.
• Iohannes XXII, bulla Ad ea ex quibus (14 Martii 1319). Fundatio Ordinis Christi. In: Bullarium Romanum, t. V.

XII.Quæstiones frequentes